Hai lựa chọn của ông Trump với cuộc chiến Iran

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 26/3 thông báo một thông tin khiến dư luận thế giới cảm thấy nhẹ nhõm, khi nói rằng ông "hoãn kế hoạch phá hủy các nhà máy điện của họ trong vòng 10 ngày, tính đến 20h ngày 6/4" theo đề nghị của phía Iran và "các cuộc đối thoại đang tiếp diễn".

Nhưng ngay sau đó, Wall Street Journal dẫn các quan chức giấu tên ở Bộ Quốc phòng Mỹ cho biết khoảng 10.000 lính bộ binh và thiết giáp đang được điều tới Trung Đông để tăng cường cho lực lượng sẵn có.

Ông Trump hôm 23/3 cũng thông báo Mỹ và Iran đã có những trao đổi "rất tốt đẹp và hiệu quả" nhằm giải quyết căng thẳng. Ngày 24/3, ông tiếp tục tuyên bố Iran đã trao cho Mỹ "món quà rất lớn" liên quan đến dầu khí và Washington tin rằng đang đàm phán với "đúng người".

Một ngày sau đó, Nhà Trắng vừa kêu gọi Iran chấp nhận thỏa thuận, vừa đe dọa sẽ "giáng đòn khốc liệt" vào nước này nếu Tehran từ chối, làm gia tăng sự mơ hồ về ý định thực sự của ông Trump.

Giới quan sát cho rằng những thông điệp gần đây của Tổng thống Trump cho thấy ông ngày càng quan tâm đến một lối thoát cho chiến sự giữa Mỹ, Israel với Iran, vốn đã kéo dài gần một tháng. Tuy nhiên, những tuyên bố trái chiều ông đưa ra cho thấy Tổng thống Mỹ đang đứng trước hai lựa chọn và ông vẫn chưa biết chắc phương án nào sẽ hiệu quả, leo thang xung đột hơn nữa hay thúc đẩy một thỏa thuận hòa bình.

 

Thúc đẩy kế hoạch ngừng bắn

Đặc phái viên về Trung Đông Steve Witkoff xác nhận Washington đã chuyển cho Tehran "danh sách hành động" gồm 15 điểm thông qua quan chức Pakistan. Witkoff cho hay có "những dấu hiệu mạnh mẽ" cho thấy Tehran sẵn sàng đàm phán.

Danh sách mà Mỹ đưa ra đề cập hàng loạt vấn đề như việc nới lỏng lệnh trừng phạt, hợp tác hạt nhân dân sự, thu hẹp chương trình hạt nhân Iran, việc giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế, yêu cầu giới hạn chương trình tên lửa Iran cũng như việc di chuyển của tàu thuyền qua eo biển Hormuz.

Đề xuất này được nhận định khá giống với các khuôn khổ đàm phán mà Witkoff và Jared Kushner, con rể ông Trump, từng sử dụng trong các cuộc hòa đàm về Gaza và Ukraine. Những kế hoạch đó cũng bao gồm nhiều điểm cụ thể và điều chỉnh dần theo tiến trình đàm phán. Witkoff và Kushner được cho là đang dẫn dắt nỗ lực đàm phán với Iran.

Khi danh sách này được truyền thông rò rỉ, các chuyên gia về Trung Đông đã cảnh báo rằng những yêu cầu mang tính "tối đa hóa" như vậy sẽ bị Tehran lập tức bác bỏ. Iran được cho là vẫn dè chừng các nỗ lực hòa giải của Mỹ, khi nước này đã bị tấn công hai lần ngay giữa tiến trình đàm phán vào tháng 6/2025 và hiện tại.

Thực tế đã diễn ra đúng như vậy. Vài giờ sau khi quan chức Pakistan chuyển danh sách của Mỹ cho Iran, các lãnh đạo ở Tehran đã bác bỏ thẳng thừng, khẳng định việc đình chiến sẽ chỉ được thực hiện theo các điều khoản và mốc thời gian do Iran đưa ra.

"Iran sẽ chấm dứt chiến tranh khi chúng tôi quyết định và khi các điều kiện riêng của chúng tôi được đáp ứng", truyền thông nhà nước Iran dẫn lời quan chức cấp cao nước này, mô tả những đề xuất mà phía Mỹ đưa ra là "quá đáng". Iran cũng tuyên bố không có kế hoạch mở lại eo biển Hormuz cho các tàu phương Tây có liên minh với Mỹ.

Quan chức này cũng vạch ra 5 điều kiện riêng của Iran để ngừng bắn, gồm chấm dứt hoàn toàn "các hành động gây hấn và ám sát", cũng như thiết lập các cơ chế cụ thể để đảm bảo cuộc chiến chống lại Iran không tái diễn.

Iran yêu cầu đảm bảo việc chi trả bồi thường, khắc phục thiệt hại chiến tranh một cách rõ ràng, chấm dứt đối đầu trên mọi mặt trận, kể cả với tất cả lực lượng ủy nhiệm của nước này trong khu vực, đồng thời đảm bảo Tehran có thể thực thi chủ quyền đối với eo biển Hormuz và quyền pháp lý đối với eo biển phải được công nhận.

Lập trường của Tehran cho thấy họ tin rằng mình đang kiểm soát cục diện cuộc chiến không kém, thậm chí còn hơn Washington, bất chấp Tổng thống Trump khẳng định Mỹ đã giành thế chủ động.

Cách phản ứng Iran đã làm dấy lên nghi vấn liệu hai nước có thực sự tiến hành các cuộc đàm phán ngoại giao nghiêm túc hay không, và ông Trump có thể kiên trì theo đuổi con đường ngoại giao đến lúc nào, khi những yêu cầu mà hai bên đưa ra hiện quá khác biệt.

Leo thang xung đột

Những thông tin về việc Mỹ tiếp tục tăng cường lực lượng bộ binh tới Trung Đông đã khiến các nhà phân tích lo ngại rằng ông Trump có thể coi phương án quân sự như một lộ trình song song với con đường ngoại giao.

Áp lực đang gia tăng với ông Trump, khi Mỹ vẫn chưa có giải pháp để đảm bảo an toàn cho eo biển Hormuz, nơi 20% nguồn cung dầu mỏ và khí đốt của thế giới đi qua. Iran đã phong tỏa khu vực, dọa tấn công các tàu có liên quan đến Mỹ, Israel và đồng minh của hai nước này.

Bất ổn tại Trung Đông và eo biển Hormuz tê liệt đã đẩy giá năng lượng tăng vọt. Những lời kêu gọi của ông Trump đối với các đồng minh NATO và đối tác khác điều lực lượng đến mở cửa eo biển Hormuz đến nay vẫn chưa mang lại giải pháp khả thi.

"Vấn đề của Tổng thống Trump nằm ở eo biển Hormuz. Nếu ông ấy vẫn để khu vực này nằm trong tay Iran, sẽ rất khó để tuyên bố chiến thắng", Stephen Hadley, cố vấn an ninh quốc gia của tổng thống George W. Bush, nhận định. Đây dường như là lý do để ông Trump vẫn để ngỏ lựa chọn quân sự.

Mỹ trước đó đã điều hai nhóm tàu đổ bộ với khoảng 4.500 lính thủy quân lục chiến tới Trung Đông. Truyền thông Mỹ ngày 24/3 dẫn các nguồn tin cho biết Lầu Năm Góc sắp điều thêm 1.000 lính dù thuộc Sư đoàn Dù số 82 đến Trung Đông trong vài ngày tới.

Với những động thái này, khoảng 15.500 binh sĩ tác chiến trên bộ của Mỹ sẽ được tăng cường đến khu vực gần Iran trong tuần này hoặc đầu tuần sau. Các chuyên gia quân sự nhận định lực lượng này nhiều khả năng sẽ tập trung vào mở lại eo biển Hormuz, trong đó kịch bản được thảo luận nhiều nhất là Mỹ đổ quân chiếm đảo Kharg, cửa ngõ xuất khẩu dầu của Iran.

Đảo Kharg có diện tích 20 km2, nằm trong vịnh Ba Tư, cách bờ biển Iran khoảng 25 km, cách Hormuz hơn 480 km. Các cơ sở tại Kharg có công suất xử lý 7 triệu thùng dầu mỗi ngày và khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran đi qua hòn đảo.

Với nền kinh tế Iran phụ thuộc đáng kể vào xuất khẩu năng lượng, Kharg là mắt xích sống còn của quốc gia này. Do đó, nếu kiểm soát được hòn đảo, Washington sẽ tạo được thêm sức ép để buộc Tehran phải mở cửa Hormuz.

"Việc triển khai bộ binh sẽ mang lại cho Mỹ đòn bẩy đáng kể và giúp chúng ta kiểm soát tốt hơn eo biển Hormuz", Miad Maleki, cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ từng phụ trách thực thi các lệnh trừng phạt đối với ngành dầu mỏ Iran, cho biết. Tuy nhiên, ông cảnh báo điều này "sẽ làm gia tăng rủi ro đối với binh sĩ Mỹ và đó là cái giá phải đánh đổi".

Jason Campbell, quan chức quốc phòng Mỹ trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, cho rằng việc leo thang chiến sự bằng cách triển khai bộ binh càng cho thấy Washington chưa vạch ra chiến lược rõ ràng ngay từ đầu. "Nó giống như một trận đấu ngẫu hứng, kiểu 'giờ tôi có đơn vị nào thì dùng đơn vị đó'", ông Campbell nói.

Nhà Trắng ngày 25/3 cho biết Mỹ vẫn đang đàm phán với Iran, đồng thời cảnh báo ông Trump sẵn sàng tấn công mạnh mẽ nếu hai bên không đạt thỏa thuận. Bình luận một lần nữa cho thấy rõ cách tiếp cận "hai con đường song song" của Tổng thống Mỹ.

Tại cuộc họp nội các ngày 26/3, ông Trump tiếp tục úp mở về ý định của mình. Tổng thống cho biết đàm phán Mỹ - Iran có tiến triển đáng kể, thêm rằng kiểm soát ngành dầu mỏ Iran vẫn là một lựa chọn, nhưng ông sẽ không nhắc đến.

"Chúng ta sẽ xem họ có sẵn sàng đạt thỏa thuận hay không. Nếu không, chúng ta sẽ trở thành cơn ác mộng tồi tệ nhất của họ. Còn hiện tại, chúng ta sẽ tiếp tục tấn công mà không gặp bất kỳ cản trở nào", ông Trump nói. "Không ai có thể ngăn được chúng ta. Họ hoàn toàn bất lực. Nếu có khả năng đáp trả thì họ đã làm rồi".

Như Tâm (Theo BBC, AFP, Reuters)